Erfgoed

© Fotoarchief Rijksgebouwendienst

De Rijksgebouwendienst denkt als beheerder van cultureel erfgoed ook intensief met het Rijksvastgoed- en Ontwikkelingsbedrijf en de betrokken gemeente mee over een eventuele nieuwe bestemming voor monumenten die niet meer voor rijkshuisvesting geschikt of nodig zijn. Met behoud van de monumentale waarde. De Blokhuispoort is daar een goed voorbeeld van.

De Blokhuispoort is een voormalige gevangenis, een bijzonder monument op een locatie in Leeuwarden waarvan de geschiedenis teruggaat tot de 15e eeuw. Eind 2007 vertrok de laatste gedetineerde uit de Blokhuispoort. In opdracht van de Rijksgebouwendienst beheert het bedrijf CareX sindsdien het terrein met de gebouwen. Bedrijfjes en kunstenaars kunnen een ‘cel’ in het complex huren tot er een definitieve bestemming is gevonden.

Op verzoek van de Rijksgebouwendienst hebben studenten van de Academie voor Bouwkunst Groningen eerder meegedacht over de mogelijke herbestemming van de Blokhuispoort. Voordat het pand te koop wordt aangeboden, hebben de Rijksgebouwendienst, het RVOB en de gemeente Leeuwarden ook de markt geconsulteerd over de mogelijkheden voor herontwikkeling. De marktconsultatie is bedoeld om marktpartijen te vinden die mogelijkheden zien om het monumentale complex een nieuwe bestemming te geven en vervolgens commercieel te beheren.

De marktconsultatie, waarvoor in maart een ambitiedocument werd opgesteld, is inmiddels afgerond. Op basis van de ingezonden reacties blijkt dat de meeste partijen kiezen voor een samenstel van verschillende gebruiksvormen, waardoor het complex een belangrijke rol voor de stad blijft vervullen.

© Thijs Wolzak

2011 was een speciaal jaar voor monumenten minnend Nederland. Normaal wordt voor Nationale Monumentendag een weekend gereserveerd in september, het afgelopen jaar was het jubileumjaar en gingen er bijna wekelijks kastelen, paleizen en andere historische gebouwen die tot de nationale top 25 horen open voor het publiek.

De Rijksgebouwendienst neemt elk jaar deel aan de openstelling op Monumentendag; tijdens deze Nationale Monumenten Estafette in het kader van 50 jaar Monumentendag waren 4 topmonumenten van de Rijksgebouwendienst gratis te bezoeken: de Ridderzaal in Den Haag, het voormalige gevangenisdorp Veenhuizen, Jachthuis Sint Hubertus en het Paleis op de Dam. Een groot succes. De Ridderzaal trok op 28 mei meer dan 3000 bezoekers. Voor herhaling vatbaar!

De Rijksgebouwendienst is eigenaar van 360 monumenten, waarvan het merendeel in gebruik is als kantoor. Verschillende Rgd-monumenten staan in de Unesco NL Top 100 van werelderfgoed, bijvoorbeeld de Ridderzaal in Den Haag en het Rijksmuseum in Amsterdam.

In de meeste kantoorgebouwen van de Rijksgebouwendienst is de ouderwetse gloeilamp al grotendeels verdwenen, maar in monumenten zijn ze er nog volop. Europese regelgeving schrijft voor dat de gloeilamp straks ook daar vervangen wordt door energiezuinige varianten als de spaarlamp. Hoe gaat de Rijksgebouwendienst daarmee om? Een complex probleem dat aangeeft hoe specialistisch het beheer van ons nationale erfgoed kan zijn.

In mei 2011 verscheen een uitgave van de Rijksgebouwendienst over ‘Elektrisch licht in historische interieurs’. Daarin laten deskundigen van en namens de Rijksgebouwendienst Rob van Beek (restauratiearchitect Rijksgebouwendienst), Wout van Bommel (onafhankelijk lichtconsultant) en Henk van der Geest (lichtontwerper voor architectuur en theater) zien, dat er naarstig naar inventieve oplossingen wordt gezocht om de uitstraling van de historische verlichting niet verloren te laten gaan. Dat dat steeds vaker lukt, tonen de praktijkvoorbeelden in onder andere het Koninklijk Paleis op de Dam, Paleis Het Loo en de Ridderzaal heel sfeervol aan.

© Marcel Kentin

De Rijksgebouwendienst heeft in het voorjaar van 2011 de hulp ingeroepen van studenten aan de kunstacademie bij het herinrichten van kantoorruimtes op het Binnenhof. Voormalige kamers van de Raad van State werden in zeer korte tijd getransformeerd tot fractiekamers voor de Eerste kamer. Studenten ontwierpen wanddoeken, die de plafonds en de muren bekleden. Zij lieten zich inspireren door de staatkundige en culturele geschiedenis van Nederland.

Eigenlijk waren de kantoren toe aan restauratie, maar dat vraagt om een grondig en nauwkeurig (en daardoor langdurig) onderzoek. De Rijksgebouwendienst en de Eerste Kamer schreven een wedstrijd uit voor studenten van de kunstacademies van Rotterdam en Den Haag om een tussenoplossing te vinden. Een jury, onder leiding van voormalig voorzitter van de Eerste kamer René van der Linden, koos de ontwerpen, die nu uitgevoerd zijn.

De eerste nieuwe fractiekamers zijn in juni 2011 opgeleverd, precies op tijd voor de installatie van de nieuwe leden van de Eerste kamer op 7 juni 2011.

© Fotoarchief Rijksgebouwendienst

Het ligbeeld van Maarten Harpertszoon Tromp van het grafmonument in de Oude Kerk te Delft werd op 6 september 2011 gelicht en verplaatst naar een nieuwe (tijdelijke) tombe, eveneens in de Oude Kerk. Een kunststukje waar veel mediabelangstelling voor was. De demontage van het grafmonument was nodig, omdat tijdens de restauratie bleek dat de schade aan het monument ernstiger was dan verwacht.

Het grafmonument voor de beroemde gevallen zeeheld Maarten Tromp krijgt in opdracht van de Rijksgebouwendienst sinds 2010 een grondige opknapbeurt. Het monument werd al in de gaten gehouden, omdat er aan het natuursteen sporen van verval zichtbaar waren. Toen eind 2009 delen van het monument naar beneden dreigden te vallen, werd herstel dringend. Gaandeweg het herstelwerk bleek de schade zo ernstig, dat onttakeling van het hele grafmonument in 2011 onontkoombaar was.

Na de verplaatsing van het liggende beeld van de zeeheld zijn de beschadigde onderdelen van het monument gedemonteerd. Zij worden elders gerestaureerd. Alleen het beeld van Tromp en het monumentale hekwerk blijven tijdens de restauratie in de kerk. Op dit moment wordt onderzocht wat de juiste manier is om het monument weer op te bouwen. Waarschijnlijk kan de montage na de zomervakantie beginnen. Eind 2012 zal het monument weer in volle glorie te zien zijn.

Een keramische wand van Karel Appel uit de jaren zestig, herplaatst in het Walterbos Complex te Apeldoorn. De zwevende steen van Wim T. Schippers voor het ministerie van VWS. De plafondschildering van Escher in het ministerie van Landbouw. Dit zijn enkele van de meest bekende kunstwerken uit de enorme kunstcollectie van het Rijk.

De Rijksgebouwendienst staat aan de wieg van die collectie, omdat bij de bouw van elk nieuw rijksgebouw de afgelopen decennia steeds 1 of 2% van de bouwsom besteed werd aan een kunstwerk voor dat nieuwe gebouw. De percentageregeling beeldende kunst bestond in 2011 zestig jaar en de Rijksgebouwendienst gaf op grond van die percentageregeling ruim 2500 keer aan kunstenaars de opdracht om een passend kunstwerk te maken.

Over de collectie kunst van het Rijk en het fenomeen kunstopdracht door de eeuwen heen verscheen in het jubileumjaar 2011 de uitgave ‘in Opdracht’. Rijksbouwmeester Frits van Dongen presenteerde het eerste exemplaar op 23 november tijdens een symposium over de geschiedenis van de kunstopdracht in het Scheepvaartmuseum.

‘In Opdracht’ is de catalogus van alle kunstwerken die in opdracht van het Rijk gemaakt zijn, ook van de kunst die zich bevindt op minder openbare plekken als gevangenissen en rechtbanken en Nederlandse ambassades in het buitenland. In het boek komen ook kunstkenners aan het woord.

^ Het boek In Opdracht is te koop in de reguliere boekhandel voor € 49,50.

© Wim Ruigrok

De restauratie van de gevel van het Koninklijk Paleis op de Dam werd in december afgerond. Na lange tijd verstopt te hebben gezeten achter dik steigerdoek, is het nu weer in al zijn glorie te aanschouwen.

De Rijksgebouwendienst heeft het technische onderhoud aan de gevel en de daklijsten van het Paleis afgelopen jaar voortgezet. Slechte blokken en voegen zijn vervangen, kozijnen zijn hersteld en geschilderd en er is een nieuwe duivenwering aangebracht. Na dit grote onderhoud kan het Koninklijk Paleis weer 25 à 30 jaar mee.

Naast technische herstel is ook visueel herstel uitgevoerd. De bonte vlekkerigheid van de gevel is flink verminderd. Om dat voor elkaar te krijgen zijn maar liefst 25.000 zandstenen blokken stuk voor stuk nauwkeurig onderzocht. Vervolgens is per blok besloten: niets doen, omdat de steen in goede staat verkeerde of behandelen. De behandeling bestond uit droog microstralen, eventueel krijten om de kleur te corrigeren, repareren of (deels) vervangen. Donkere stenen werden lichter en lichtere stenen donkerder. Kleur- en tooncontrasten werden niet gewist, maar verzacht. De architectuur van het paleis komt na dit visuele herstel weer beter tot zijn recht.

Timpaan

Regen, roet en uitlaatgassen hadden ook de beeldengroep aan de gevel van het Koninklijk Paleis Amsterdam grijs en grauw gemaakt. De Rijksgebouwendienst reinigde in 2011 ook het timpaan aan de damzijde met blinkend wit Carrara marmer als resultaat. Een aantal onderdelen van het imposante beeldhouwwerk, lauwerkransen en olijftakken, zijn weer voorzien van bladgoud, net zoals in de 17e eeuw.